Dünya’da Metalürjiyi İlk Başlatan Yer ve Yerleşik Hayata İlk Geçilen Yer Çayönü

Ergani Ovası’nda, Mezopotamya, Anadolu ve Zagros Dağları’nın kesişim noktasında yer alan Çayönü, Neolitik Dönem’in en önemli yerleşimlerinden biridir. Ergani ilçesinin 7 km güneybatısında, Hilar kayalıklarının hemen yanında bulunan bu kazı alanı, yaklaşık 10.200-8.000 yıl öncesine tarihlenmektedir ve kesintisiz gelişim süreciyle Yakındoğu Neolitiği’nin en iyi örneklerinden biridir.

Burada yaşayan topluluk, tahıl ve baklagilleri kültüre almış, tarımı geliştirmiş ve hayvanları evcilleştirmiştir. Bunun yanı sıra geyik derisinden giysiler yapmış, keten dokuma geliştirmiş ve taş, kemik, obsidyen gibi malzemelerden çeşitli aletler üretmiştir. Çayönü’nün en dikkat çekici yönlerinden biri, dünyada ilk kez metal işçiliğinin burada başlamış olmasıdır. Bakırın soğuk dövme veya ısıtılarak işlenmesi, bu yerleşimin teknolojik gelişimdeki öncü rolünü göstermektedir.

Mimarlık açısından Çayönü, basit çukur barınaklardan taş ve kerpiç duvarlı dörtgen yapılara geçişin yaşandığı bir merkezdir. Dünyanın bilinen en eski mozaik döşemesi olan Terrazzo tekniği burada kullanılmış, ayrıca dinsel yaşamın önemli bir unsuru olan “ata/ölüm kültü”ne dair kalıntılar bulunmuştur. Kafataslı Yapı ve dikilitaşlarla çevrili büyük Plaza, bu dönemin ritüel yaşamına ışık tutmaktadır.

Çayönü, yalnızca bir Neolitik yerleşim değil, aynı zamanda tarım, hayvancılık, mimarlık ve metal işçiliği gibi temel uygarlık unsurlarının geliştiği bir merkez olarak dünya arkeolojisinde özel bir yere sahiptir.